Niệm bằng miệng và bằng tâm

• Nên hiểu giá trị của câu niệm không nằm ở chỗ to hay nhỏ, mà ở chỗ tâm có theo miệng, có nhiếp về danh hiệu hay không.
• Không nên ép người mới phải niệm thầm cho 'sâu' trong khi tâm còn tán loạn; niệm ra tiếng lúc đầu lại dễ nhiếp tâm hơn.
• Nên hiểu hai cách niệm bổ túc cho nhau theo hoàn cảnh, không phải hai bậc hơn kém để tranh luận.
• Không nên xem khẩu niệm chỉ là 'làm cho có'; miệng niệm đều đặn lâu ngày chính là chỗ dẫn tâm vào an định.

Trong pháp môn niệm Phật, người tu quen với hai cách: niệm ra tiếng bằng miệng, thường gọi là khẩu niệm, và niệm thầm ghi nhớ trong lòng bằng tâm, thường gọi là tâm niệm. Hiểu cho đúng quan hệ giữa hai cách này sẽ giúp người mới khỏi hoang mang, và cũng giúp người tu lâu khỏi rơi vào chỗ tự cho mình cao mà coi thường người khác.

Nền tảng của cả hai cách đều là việc trì giữ danh hiệu A Di Đà Phật. Kinh A Di Đà dạy người tu chấp trì danh hiệu, một lòng không tán loạn, lấy đó làm chỗ nương cho tâm. Lời kinh không phân biệt phải niệm to hay niệm nhỏ; điều cốt yếu là câu niệm phải liên tục và tâm phải nhiếp về danh hiệu. Như vậy, cả khẩu niệm lẫn tâm niệm đều là phương tiện để thực hiện chỗ một lòng không tán loạn ấy, chỉ khác nhau ở hình thức bên ngoài.

Về mặt công dụng, niệm ra tiếng có cái lợi rõ rệt cho người mới. Khi miệng niệm, tai nghe lại chính tiếng của mình, tâm liền bị tiếng ấy kéo về, nhờ đó bớt rong ruổi theo vọng tưởng. Lúc buồn ngủ, lúc lòng rối bời, niệm ra tiếng mạnh mẽ thường hữu hiệu hơn cả. Còn niệm thầm thì kín đáo, hợp với chỗ đông người, lúc đang làm việc tay chân, hoặc khi tâm đã tương đối lắng. Chương Đại Thế Chí Bồ-tát Niệm Phật Viên Thông trong Kinh Thủ Lăng Nghiêm ví người niệm Phật như con nhớ mẹ, gom nhiếp các căn, tịnh niệm nối nhau; điểm nhấn nằm ở chỗ nhớ nghĩ liên tục và thành kính, chứ không cốt ở âm thanh lớn nhỏ.

Từ đó thấy rõ một điều cần đính chính. Có người nghĩ niệm thầm trong tâm mới là cao, còn niệm ra tiếng là thô, là thấp kém. Nên hiểu lại cho đúng: giá trị của câu niệm nằm ở chỗ tâm có theo miệng hay không, có nhiếp về danh hiệu hay không, chứ không ở chỗ to nhỏ. Nhiều bậc tu hành cả đời vẫn niệm ra tiếng, vì biết rõ khẩu niệm giúp giữ tâm bền bỉ. Coi thường khẩu niệm dễ khiến người mới mặc cảm, lại dễ sinh tâm ngã mạn nơi người tưởng mình đã 'niệm sâu'.

Theo lẽ tự nhiên của việc tu, hai cách niệm rồi cũng gặp nhau. Người mới khởi đầu bằng niệm ra tiếng cho dễ nhiếp tâm; niệm lâu thành thói quen, thì miệng vừa niệm, lòng cũng tự nhớ nghĩ danh hiệu, tiếng và tâm dần hợp làm một, không còn thấy ranh giới. Vì vậy người tu chỉ cần tùy hoàn cảnh mà chọn cách thích hợp: chỗ riêng tư, lúc tâm tán thì niệm ra tiếng; chỗ đông người, lúc bận việc thì niệm thầm. Giữ được câu niệm không dứt và lòng thành kính, ấy mới là cốt tủy, còn miệng hay tâm chỉ là hai cánh cửa cùng dẫn về một nhà.