Tâm tịnh độ và Tây Phương Tịnh Độ

• Không nên chỉ trông chờ cõi Cực Lạc ở ngoài mà quên lo gột rửa, chuyển hóa chính cái tâm của mình mỗi ngày.
• Nên hiểu Tây Phương Tịnh Độ là cõi có thật theo kinh, còn tâm tịnh độ là cách chú giải nhấn vào nhân tương ứng nơi tâm.
• Nên hiểu hai cách nói bổ túc cho nhau như nhân với quả, không phải hai điều chống nhau buộc phải chọn một.
• Không nên đem một bên ra bác bỏ bên kia, vì chấp lệch về duy tâm hay chỉ trông cảnh ngoài đều rời tinh thần dung hòa của pháp môn.

Khi học Tịnh Độ, người tu sẽ gặp hai cách nói tưởng như khác hướng: một bên nói tới Tây Phương Tịnh Độ, tức cõi Cực Lạc ở phương Tây; một bên nói tới tâm tịnh độ, tức tâm thanh tịnh thì cảnh thanh tịnh. Vì đây là bài thuộc mức nhạy cảm, dễ sinh tranh chấp giữa hai phái hiểu, nên cần trình bày thật dung hòa, tránh cực đoan: không nghiêng hẳn về duy tâm, cũng không nghiêng hẳn về việc chỉ trông cầu cảnh ngoài.

Trước hết, cần xác định rõ chỗ đứng của từng cách nói. Tây Phương Tịnh Độ là điều được dạy thẳng trong kinh. Kinh A Di Đà, Taishō 366, chỉ rõ phương Tây có thế giới tên Cực Lạc, hiện có Phật hiệu A Di Đà đang thuyết pháp, và khuyên chúng sinh phát nguyện sinh về; cõi ấy là một cảnh giới có thật, do nguyện lực và công đức của Đức Phật A Di Đà lập nên. Còn câu tâm tịnh thì cõi tịnh không phải lời nguyên văn của kinh, mà là cách cô đọng của truyền thống chú giải, gắn với tư tưởng Duy tâm Tịnh Độ, tiêu biểu nơi A Di Đà Kinh Yếu Giải của Ngẫu Ích Đại sư. Phân biệt hai nguồn này giúp ta không lẫn lời Tổ với lời Phật, và cũng không vì trọng bên này mà phế bên kia.

Kế đến là chỗ dễ lệch, vốn có hai phía. Phía thứ nhất là chấp duy tâm: nghe nói Tịnh Độ ở trong tâm rồi suy ra rằng đâu cần một cõi Cực Lạc nào ở ngoài, đâu cần phát nguyện vãng sinh, chỉ cần tu tâm là đủ. Cách hiểu này đi ngược lời kinh và làm hỏng phần nguyện trong Tín, Nguyện, Hạnh. Phía thứ hai là chấp cảnh ngoài: chỉ lo cầu sinh về một nơi sung sướng mà quên hẳn việc gột rửa tâm mình, làm mất phần tự lực và dễ trượt sang lối cầu xin vụ lợi. Cả hai phía đều là cực đoan cần tránh.

Cách hiểu trọn vẹn là để hai bên cùng đứng và bổ túc cho nhau. Kinh dạy có cõi Tây Phương Cực Lạc thật, đó là chỗ để người tu đặt niềm tin sâu và chí nguyện sinh về; đây là vế không thể bỏ. Đồng thời, theo tinh thần chú giải, tâm thanh tịnh là cái nhân tương ứng với cảnh thanh tịnh, nên muốn gần Cực Lạc thì ngay bây giờ phải lo chuyển hóa tâm cho sạch tham, sân, si. Hai vế nối nhau như nhân với quả: tâm càng tịnh thì nguyện vãng sinh càng tha thiết; mà nguyện sinh về Cực Lạc lại thúc người ta giữ tâm cho trong.

Ở đây cũng cần nói thêm cho cân bằng về tự lực và tha lực. Nhấn mạnh tu tâm không có nghĩa phủ nhận nguyện lực của Phật A Di Đà; nguyện lực ấy thật sự nâng đỡ người tín nguyện niệm Phật, nhưng là nâng đỡ chứ không làm thay phần tự tu. Ngược lại, tin vào tha lực không cho phép ta buông lơi việc sửa tâm. Tự lực và tha lực cùng đi, tâm tịnh và cõi tịnh cùng đứng.