Thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp

• Khẩu nghiệp không phải chuyện nhỏ; lời nói dối trá, đâm thọc, cay độc cũng gieo nghiệp nặng không kém việc làm.
• Giữ ba nghiệp không phải để khoe mình đạo đức, mà để tâm an, lời hòa, việc thiện, sống an vui với mọi người.
• Ý nghĩ xấu vừa khởi lên chưa thành nghiệp nặng; biết buông kịp thời thì không nuôi nó thành lời nói, việc làm dữ.

Khi nói về ba nghiệp thân, khẩu, ý, nhà Phật muốn chỉ cho ta thấy một sự thật rất gần gũi: cả một đời người được dệt nên từ những việc ta làm, những lời ta nói và những điều ta nghĩ. Trong Kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt thuộc Trung Bộ, Đức Phật giảng cho thanh niên Subha rằng chúng sinh sai khác nhau, kẻ thọ kẻ yểu, người sang người hèn, chính là do nghiệp mỗi người tự tạo. Nghiệp ấy không từ đâu xa, mà phát ra ngay từ ba cửa này mỗi ngày.

Thân nghiệp là những việc thân thể làm ra. Một bàn tay có thể đỡ người ngã, cũng có thể đánh người; một đôi chân có thể đi làm việc thiện, cũng có thể đi gây hại. Khẩu nghiệp là những gì miệng nói ra. Ta thường coi nhẹ lời nói, cho rằng "nói cho sướng miệng" rồi thôi, nhưng một lời dối trá, một câu đâm thọc, một tiếng mắng nhiếc có thể làm tan vỡ tình thân, gieo khổ cho người nghe rất lâu. Ý nghiệp là những điều khởi lên trong tâm: thương yêu hay ganh ghét, rộng lượng hay mưu toan.

Điều đáng để ý nhất là lời Phật dạy: trong ba cửa ấy, ý là gốc. Sở dĩ vậy vì lời nói và việc làm hầu như đều khởi đi từ một ý nghĩ có trước. Ta nghĩ ghét ai rồi mới buông lời cay; ta khởi lòng tham rồi mới ra tay lấy của người. Theo cách hiểu của nhà Phật, gìn giữ cái tâm cho lành chính là chăm cái gốc; gốc mà sạch thì cành lá là lời nói, việc làm cũng tự nhiên tươi tốt.

Tuy vậy, nói ý là gốc không có nghĩa xem nhẹ thân và khẩu. Trong Kinh Giáo Thọ Thi-ca-la-việt thuộc Trường Bộ, Đức Phật dạy người cư sĩ tránh các việc ác nơi thân và lời, như sát hại, trộm cắp, nói dối, để giữ nếp sống lương thiện trong gia đình và xã hội. Như vậy, ba cửa phải được chăm sóc cùng lúc, mà cái tâm là then chốt.

Một điều nên hiểu cho nhẹ nhàng: khi một ý xấu vừa khởi lên, đó chưa phải là nghiệp nặng. Cái tâm vốn lao xao, ý nọ ý kia đến rồi đi. Người tu chỉ cần tỉnh giác nhận ra, rồi nhẹ buông nó xuống, thay vào một ý thương yêu, thì ý xấu ấy không kịp lớn thành lời dữ, việc dữ. Vì thế ta không nên tự dày vò khi thấy mình còn niệm xấu, mà chỉ cần kiên trì tập buông.

Đem điều này về đời sống, người tại gia có thể mỗi ngày làm một việc tử tế nhỏ nơi thân, trước khi nói thì tự hỏi lời này có thật, có cần, có làm người bớt khổ không, và quan sát ý mình mà chuyển dần sang hướng lành. Chỉ cần giữ ý cho mát, thì lời với cha mẹ, vợ chồng, con cái cũng dịu lại, việc làm cũng thuận hòa. Giữ ba nghiệp cho lành như vậy chính là đắp nền cho một đời sống an vui, được mọi người tin quý.