Tâm lúc lâm chung

• Nên hiểu tâm lúc lâm chung phần lớn hiện ra theo nếp sống đã huân tập, nên được chuẩn bị dần từ đời sống hằng ngày.
• Không nên xem giờ phút cuối như một canh bạc may rủi, mà nên thấy đó là kết quả tự nhiên của công phu tu tập lâu dài.
• Nên hiểu trợ duyên của người thân, như nhắc Phật hiệu nhẹ nhàng và giữ không khí an, là chỗ nương giúp tâm người bệnh được nhẹ.
• Không nên dùng chuyện tâm lâm chung để làm người tu thêm sợ hãi hay tạo áp lực, vì sợ hãi làm tâm thêm rối chứ không giúp an.

Trong pháp môn Tịnh Độ, câu nói tâm lúc lâm chung rất quan trọng được nhắc tới nhiều, và cũng là chỗ dễ bị hiểu lệch thành nỗi sợ nếu trình bày không khéo. Bài này xin soi vào ý nghĩa của tâm lâm chung theo tinh thần kinh điển mà vẫn giữ cách hiểu cho an lành.

Trước hết, vì sao tâm lúc lâm chung lại được coi trọng. Theo lời Phật dạy về nghiệp, tâm niệm trong giờ phút lâm chung, mà nhà Phật quen gọi là cận tử nghiệp, có sức dẫn dắt mạnh đối với hướng đi của đời sau; khi tâm ấy hướng về điều lành, về Phật, thì đó là duyên thuận cho một cảnh giới lành. Kinh Quán Vô Lượng Thọ, Taishō 365, khi nói về các phẩm vãng sinh, cũng cho thấy tâm niệm lúc cuối đời, nhất là tâm hướng về Phật và sám hối hồi tâm, có ý nghĩa lớn. Đây là chỗ thật của giáo lý.

Tuy nhiên, cũng cần hiểu đúng bản chất của tâm ấy. Tâm lúc lâm chung không phải tự nhiên rơi xuống như một sự may rủi, mà phần lớn là sự hiện hành của những gì ta đã huân tập suốt đời. Tâm thức ví như mảnh đất, mỗi ngày ta gieo vào đó hạt giống của ý nghĩ, lời nói và việc làm; tới lúc thân hoại, những hạt giống quen thuộc và mạnh nhất dễ trỗi dậy trước. Người quen niệm Phật, quen sống thiện thì câu Phật hiệu và tâm an đã thành lối mòn, lúc ấy dễ khởi lên tự nhiên; vì vậy chuẩn bị cho tâm lâm chung thực chất là việc của cả đời sống hằng ngày.

Từ đây cần nói rõ một điều dễ lầm, cũng là chỗ khóa chuẩn quan trọng nhất của bài. Có người vì nghe nhấn mạnh tâm lâm chung lại sinh lo sợ rằng chỉ cần lỡ một niệm sai trong giây phút cuối là hỏng cả đời tu, là mất phần vãng sinh. Cách hiểu ấy không đúng tinh thần từ bi của nhà Phật và chỉ gieo thêm nỗi sợ. Nguyện lực rộng lớn của Đức Phật A Di Đà là để nâng đỡ, che chở cho người tín nguyện, chứ không phải để rình bắt lỗi một niệm; một đời huân tập điều lành cũng không dễ gì tan biến vì một thoáng tâm yếu. Điều cần làm không phải là sợ, mà là tu tập cho quen để tâm có chỗ nương vững chãi.

Cũng cần thấy vai trò của trợ duyên đặt đúng chỗ. Người thân và bạn đồng tu có thể trợ giúp bằng cách nhắc Phật hiệu nhẹ nhàng, giữ không khí yên tĩnh, tránh khóc lóc ồn ào làm rối tâm người bệnh. Đây là nâng đỡ thêm vào công phu của chính người ấy, chứ không thay phần tu tập của họ; tự lực và trợ duyên cùng đi với nhau.

Tóm lại, tâm lúc lâm chung quan trọng, nhưng được chuẩn bị từ nếp sống hằng ngày và trợ duyên giúp giữ cho an, chứ không phải nỗi sợ một niệm sai. Hướng thực hành: ngay hôm nay, quý vị cứ niệm Phật cho quen, sống hiền lành, tập buông nhẹ giận hờn tiếc nuối, và dặn dò người thân biết cách trợ duyên. Tu trong sự an lòng như vậy chính là cách lo cho giờ phút cuối bình an nhất.