Nhiếp tâm niệm Phật

• Càng ra sức đè cho tâm im, tâm càng dễ động và sinh ức chế khó chịu; nên hiểu nhiếp tâm là khéo dắt tâm về, không phải cưỡng bức.
• Không nên bực mình hay tự trách khi thấy tâm lo ra; tâm chạy đi là chuyện thường, chỉ cần nhẹ nhàng đưa nó về câu niệm.
• Không nên nóng vội mong nhiếp được tâm ngay; nên hiểu đây là việc dắt tâm kiên nhẫn lâu ngày, như chăn con trâu hoang cho thuần.

Nhiếp tâm niệm Phật là một chỉ dẫn rất thiết thực cho người tu Tịnh Độ, nhất là người mới bắt đầu, vốn hay khổ sở vì niệm Phật mà tâm cứ chạy lăng xăng. Chữ nhiếp có nghĩa là gom lại, thu về. Nhiếp tâm là khéo léo đưa cái tâm đang rong ruổi tản mác trở về an trú nơi một chỗ. Nhiếp tâm niệm Phật, do đó, là gom cái tâm hay tán loạn của mình về với câu danh hiệu A Di Đà Phật, để tâm bám vào câu niệm thay vì trôi theo trăm mối lo nghĩ.

Về chỗ y cứ, chương Đại Thế Chí Bồ-tát Niệm Phật Viên Thông trong Kinh Thủ Lăng Nghiêm dạy phép gom nhiếp sáu căn, khiến tịnh niệm nối nhau liên tục mà vào chánh định. Sáu căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, vốn quen chạy theo sáu trần bên ngoài. Khi niệm Phật mà biết gom các căn ấy lại, không cho chúng phóng ra, thì tâm dần an. Trong các cách gom, người xưa đặc biệt coi trọng phép lắng nghe: khi niệm, tai mình lắng nghe cho thật rõ từng tiếng câu niệm vừa thốt ra, tâm bận lắng nghe thì tự nhiên bớt chạy đi nơi khác. Đây là cách nhiếp tâm giản dị mà rất hiệu nghiệm cho người tại gia.

Điều phải thưa cho thật rõ, vì nhiều người hiểu lệch chỗ này, là nhiếp tâm hoàn toàn không phải sự đè ép. Có người tưởng nhiếp tâm là phải bắt tâm tuyệt nhiên không được khởi lên một ý nghĩ nào, rồi ra sức gồng mình đè nén. Cách làm ấy sai và có hại. Tâm vốn quen động; càng dùng sức đè cho nó im bặt, nó càng vùng vẫy, khiến người tu bức bối, căng thẳng, mệt mỏi, lâu dần có thể sinh ra trạng thái ức chế khó chịu, thậm chí sợ cả việc ngồi niệm. Đè ép tâm như giữ trái banh dưới nước, buông tay ra là nó bật lên mạnh hơn.

Cách đúng là dắt tâm chứ không phải nhốt tâm. Khi đang niệm mà phát giác tâm đã chạy đi nghĩ chuyện khác, ta chỉ cần nhận ra điều đó rồi nhẹ nhàng đưa tâm trở về câu niệm, không bực bội, không tự trách mình kém cỏi. Tâm chạy đi rồi đưa về, đưa về bao nhiêu lần cũng được, như người mẹ hiền kiên nhẫn dắt đứa con thơ hiếu động, mỗi lần con chạy ra lại dịu dàng nắm tay dẫn lại, không quát mắng. Chính cái thái độ kiên nhẫn và thảnh thơi ấy mới giúp tâm thuần dần.

Đem về đời sống, người tại gia nên tập nhiếp tâm với lòng nhẫn nại và nhẹ nhàng. Có thể niệm chậm rãi mà lắng nghe rõ từng tiếng, hoặc lần tràng hạt, đếm câu, để tâm có chỗ nương. Đừng mong nhiếp được tâm ngay trong vài bữa; tâm như con trâu hoang, người chăn cứ kiên trì dắt mãi thì rồi cũng thuần. Mỗi lần ta nhẹ nhàng đưa tâm về với câu niệm, đó đã là một lần công phu lớn thêm, một bước gần Phật hơn.