II. Đạo đức và tu tập căn bản

Không trộm cắp

Không trộm cắp là giới thứ hai trong Ngũ giới: không lấy những gì người khác không cho. Giới này không chỉ là trộm vật hữu hình, mà còn gồm gian lận, lừa gạt, không cho mà lấy trong làm ăn, để giữ lòng ngay thẳng và sự tin cậy.

Nội dung giáo lý

Giới thứ hai là không trộm cắp, hiểu cho gọn là không lấy những gì người ta không cho. Nghe qua thì ai cũng nghĩ mình đâu có ăn trộm. Nhưng theo lời Phật dạy, giới này rộng hơn ta tưởng.

Trộm cắp không chỉ là lén lấy đồ vật của người. Nó còn gồm cả những việc kín đáo hơn: cân thiếu đong gian khi buôn bán, làm hàng giả hàng dối, nhận tiền mà làm việc qua loa, lấy của công làm của riêng, quỵt nợ, trốn tránh phần mình phải trả. Tất cả đều là "không cho mà lấy".

Vì sao Phật khuyên tránh điều này? Bởi của cải người ta làm ra bằng mồ hôi công sức, ai cũng quý. Mình lấy phần không phải của mình tức là gây khổ cho người, mà cũng làm lòng mình bất an, đánh mất chữ tín.

Ngược lại, người giữ giới này sống ngay thẳng, làm ăn sòng phẳng, thì được người tin cậy lâu dài. Buôn bán có chữ tín thì khách quay lại; làm công có lương tâm thì được chủ quý. Đó là cái lợi bền vững hơn nhiều so với chút lời gian dối nhất thời.

Ý nghĩa thực hành

Giữ giới không trộm cắp thiết thực nhất là tập sự sòng phẳng trong làm ăn và sinh hoạt hằng ngày. Người buôn bán thì cân đúng, đong đủ, nói thật về món hàng, không pha trộn hàng dối để kiếm lời. Người làm công, làm thuê thì làm cho xứng đồng lương, không lấy giờ làm việc riêng, không tuồn của cơ quan về nhà. Trong gia đình và lối xóm, không nên tham lấn vài tấc ranh đất, không nên mượn đồ rồi lờ đi không trả. Khi nhặt được của rơi, cố tìm cách trả lại người mất; nếu không tìm được thì không nên coi đó là lộc trời cho mà tiêu xài thản nhiên. Một điểm nên để ý: nhiều việc tưởng nhỏ như xài chùa, gian lận chút đỉnh, lâu ngày làm chai lương tâm. Vậy nên tập ngay thẳng từ việc nhỏ. Nếu trót nợ ai, hãy thu xếp trả sòng phẳng; trót lấy gì không phải của mình, tìm cách hoàn lại. Sống được như vậy, ta ngẩng mặt với đời, con cháu nhìn vào mà học theo, và cái tin cậy người ta dành cho mình chính là vốn quý nhất trong làm ăn.

Một vài điều dễ lầm

Không nên nghĩ chỉ lén lấy đồ mới là trộm cắp; gian lận, cân điêu, làm hàng dối cũng là không cho mà lấy.

Xem thêm điều dễ lầm
  • Lấy của công, xài chùa, trốn phần mình phải trả cũng phạm giới này, dù nhiều người xem là chuyện thường.
  • Của rơi nhặt được mà cố tình giữ tiêu xài, không tìm trả, cũng là một dạng lấy của không cho.
  • Không nên tự nhủ "ai cũng làm vậy" để biện minh cho sự gian dối nhỏ; thói quen ấy lâu ngày làm chai lương tâm.

Hiểu sâu hơn

Mở phần chuyên sâu

Giới thứ hai trong năm giới là không trộm cắp, nói cho gọn là không lấy những gì người ta không cho. Nghe qua thì nhiều người yên tâm rằng mình đâu có đi ăn trộm. Nhưng khi Đức Phật dạy người tại gia sống ngay thẳng trong Kinh Giáo Thọ Thi-ca-la-việt, tinh thần của giới này rộng hơn ta tưởng nhiều, và càng ngẫm càng thấy nó chạm vào chuyện làm ăn, sinh hoạt mỗi ngày.

Trộm cắp không chỉ là lén lấy đồ vật của người. Theo cách hiểu của truyền thống, hễ là "không cho mà lấy" thì đều thuộc về giới này. Cân thiếu đong gian khi buôn bán, làm hàng giả hàng dối, nhận tiền mà làm việc qua loa, lấy của công làm của riêng, quỵt nợ hay trốn tránh phần mình phải trả, tất cả đều là một dạng lấy phần không thuộc về mình. Nhiều việc trong số đó người đời quen xem là chuyện thường, nhưng xét cho kỹ vẫn là gây thiệt cho người khác một cách kín đáo.

Vì sao Đức Phật khuyên tránh điều này? Bởi của cải người ta làm ra bằng mồ hôi công sức, ai cũng quý. Mình lấy phần không phải của mình tức là gây khổ cho người, đồng thời cũng làm chính lòng mình bất an và đánh mất chữ tín. Một điều đáng lưu ý là những việc tưởng nhỏ, như xài chùa hay gian lận chút đỉnh, lâu ngày làm chai lương tâm, khiến người ta dần thấy chuyện lấy của không cho là bình thường. Vì thế chớ nên tự nhủ "ai cũng làm vậy" để biện minh cho sự gian dối nhỏ.

Ngược lại, người giữ giới này sống ngay thẳng, làm ăn sòng phẳng, thì gặt được cái lợi bền vững. Buôn bán có chữ tín thì khách quay lại; làm công có lương tâm thì được chủ quý. So với chút lời gian dối nhất thời, sự tin cậy mà người ta dành cho mình mới thật là vốn quý lâu dài. Đây cũng là chỗ gặp nhau giữa đạo lý và lẽ đời: sống thật thà thì vừa nhẹ lòng, vừa vững nghiệp.

Trong đời sống, có thể tập sự sòng phẳng từ những việc nhỏ. Người buôn bán thì cân đúng đong đủ, nói thật về món hàng. Người làm công thì làm cho xứng đồng lương, không tuồn của cơ quan về nhà. Trong nhà và lối xóm thì không tham lấn vài tấc đất, mượn đồ thì nhớ trả. Nhặt được của rơi thì cố tìm cách trả lại người mất, không nên coi là lộc trời mà tiêu xài thản nhiên. Nếu trót nợ ai thì thu xếp trả cho sòng phẳng. Sống được như vậy, ta ngẩng mặt với đời, con cháu nhìn vào mà học theo.

Nguồn tham khảo

Phần dưới ghi rõ nguồn kinh cho nội dung bài. Lời kinh là trích hoặc tóm ý từ kinh điển; phần giải thích, ví dụ và ứng dụng thực hành là diễn giải của Ban biên tập ADIDA.