II. Đạo đức và tu tập căn bản

Không sát sinh

Không sát sinh là giới thứ nhất trong Ngũ giới: không cố ý giết hại sinh mạng, mà nuôi lòng thương với muôn loài. Giới này không bắt ta khắt khe đến mức gây khổ cho mình và người, mà cốt ở chỗ tập lòng từ, quý trọng sự sống.

Nội dung giáo lý

Giới thứ nhất trong năm giới là không sát sinh, nghĩa là không cố ý giết hại sinh mạng kẻ khác. Vì sao Phật dạy điều này trước tiên? Bởi sự sống là điều quý nhất của mọi loài; con người sợ chết, con vật cũng sợ chết, ai cũng ham sống.

Kinh Pháp Cú có ý dạy rằng: ai cũng run sợ trước gậy gộc, ai cũng quý mạng sống mình. Lấy lòng mình mà suy lòng người, lòng vật, thì ta chẳng nỡ giết hại. Đó là cách hiểu giản dị nhất về giới này.

Tuy vậy, ta không nên hiểu giới một cách cực đoan đến mức gây khổ cho mình và người. Trọng tâm không phải là sợ hãi đếm từng con kiến, mà là nuôi lớn lòng từ. Người giữ giới này tập không nóng nảy ra tay đánh đập, không vì vui chơi mà sát hại, biết bảo vệ sự sống quanh mình trong khả năng của mình.

Khi lòng từ lớn lên, ta tự nhiên hiền hòa hơn với cả người lẫn vật. Trong nhà bớt cảnh đánh mắng, ngoài đời bớt sự hung hăng. Một xã hội mà nhiều người biết quý sự sống thì chính là một xã hội an lành.

Ý nghĩa thực hành

Giữ giới không sát sinh có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ trong đời thường. Trước hết là tập kìm cơn nóng giận: khi bực con cái hay vật nuôi trong nhà, không nên vung tay đánh đập, mà dừng lại hít thở rồi nói cho ôn hòa. Đó cũng là một cách giữ giới ngay trong lòng mình. Kế đến, tránh giết hại vì vui chơi hay vì thói quen không cần thiết, chẳng hạn bắt bẫy chim, câu cá để tiêu khiển. Nếu nghề nghiệp hay bữa cơm gia đình chưa thể thay đổi ngay, quý vị không nên vội dằn vặt mình thái quá; hãy giữ tâm biết ơn miếng ăn và từ từ nuôi lòng thương, bớt sát hại trong khả năng của mình. Có thể tập ăn chay vài ngày trong tháng để nhắc lòng từ. Với côn trùng nhỏ, nếu đuổi ra ngoài được thì nhẹ nhàng đuổi thay vì giết. Quan trọng nhất là gieo cho con cháu lòng biết quý sự sống: dạy các cháu không hành hạ vật nuôi, biết thương con vật. Làm như vậy, mỗi ngày lòng ta một hiền hơn, nhà cửa an hòa hơn.

Một vài điều dễ lầm

Không nên hiểu giới này cực đoan đến mức sợ hãi từng con kiến rồi tự làm khổ mình; cốt lõi là nuôi lòng từ.

Xem thêm điều dễ lầm
  • Không nên dùng giới để phán xét, lên án người làm nghề liên quan đến giết mổ; mỗi người có hoàn cảnh riêng.
  • Giữ giới không sát sinh trước hết là chuyện của tâm: bớt nóng giận, bớt độc ác, chứ không chỉ đếm số con vật.
  • Lỡ có lúc chưa giữ trọn, không nên tự dày vò quá mức; hãy nhẹ nhàng nuôi lòng thương và sửa dần.

Hiểu sâu hơn

Mở phần chuyên sâu

Trong năm giới, không sát sinh được đặt lên hàng đầu, và điều ấy có ý nghĩa sâu xa. Sự sống là điều quý nhất của mọi loài: con người sợ chết, con vật cũng sợ chết, ai cũng ham sống. Khi Đức Phật dạy người tại gia trong Kinh Giáo Thọ Thi-ca-la-việt, Ngài đặt nền nếp sống lành trên sự tôn trọng sinh mạng. Đặt giới này trước tiên cũng là nhắc rằng lòng thương sự sống chính là cái gốc, từ đó các giới khác mới có chỗ nương.

Kinh Pháp Cú có hai bài kệ rất gần với lòng người, đại ý dạy rằng mọi loài đều run sợ trước roi gậy, đều quý mạng sống của mình; lấy lòng mình mà suy ra lòng kẻ khác, thì ta chẳng nỡ ra tay giết hại. Đây là cách hiểu giản dị mà sâu sắc nhất về giới không sát sinh: không phải vì sợ một luật lệ, mà vì biết đặt mình vào chỗ của con vật, của người khác. Khi nuôi được cái nhìn ấy, lòng từ tự nhiên lớn lên.

Tuy vậy, nên hiểu giới cho đúng mức, tránh rơi vào cực đoan đến mức tự làm khổ mình và người. Trọng tâm của giới này không phải là sợ sệt đếm từng con kiến, mà là nuôi lớn lòng từ và bớt đi sự hung dữ trong tâm. Theo cách hiểu của truyền thống, điều cốt yếu nằm ở chỗ "cố ý giết hại": tập không nóng nảy vung tay đánh đập, không vì vui chơi mà sát hại, và trong khả năng của mình thì biết che chở sự sống quanh ta.

Vì thế, giữ giới không sát sinh trước hết là chuyện của tâm. Một bàn tay không tự nó đánh người; trước đó thường có một cơn giận nổi lên. Người khéo giữ giới sẽ để ý ngay từ lúc cơn nóng vừa khởi mà lắng nó xuống, để cái xấu không chạy ra thành hành động. Giữ được tâm hiền thì thân tự nhiên bớt gây tổn thương cho cả người lẫn vật.

Nếu vì nghề nghiệp hay bữa cơm gia đình mà chưa thể thay đổi ngay, cũng không nên vội dằn vặt mình thái quá; hãy giữ tâm biết ơn miếng ăn và từ từ nuôi lòng thương, bớt sát hại trong điều kiện của mình. Có thể tập ăn chay vài ngày trong tháng để nhắc lòng từ; gặp côn trùng nhỏ thì nhẹ nhàng đuổi ra thay vì giết. Quý hơn cả là gieo cho con cháu lòng biết quý sự sống, dạy các cháu không hành hạ vật nuôi. Khi nhiều người trong một nhà, một xóm cùng biết thương sự sống, thì chính nơi ấy trở nên an lành hơn mỗi ngày.

Nguồn tham khảo

Phần dưới ghi rõ nguồn kinh cho nội dung bài. Lời kinh là trích hoặc tóm ý từ kinh điển; phần giải thích, ví dụ và ứng dụng thực hành là diễn giải của Ban biên tập ADIDA.

  • Kinh Giáo Thọ Thi-ca-la-việt (Kinh Thiện Sinh) DN 31 nguồn trực tiếp
    Lời kinh liên quan
    • Trong lời dạy cho gia chủ Thiện Sinh, Đức Phật khuyên người tại gia từ bỏ việc sát sinh, giết hại chúng sinh.
  • Kinh Pháp Cú (kệ 129–130) Dhp 129-130 nguồn trực tiếp
    Lời kinh liên quan
    • Mọi loài đều run sợ trước gậy roi, mọi loài đều sợ chết; đối với ai, mạng sống cũng đều đáng quý.
    • Lấy mình làm ví dụ mà suy cho kẻ khác, thì không nên giết, cũng không nên bảo người khác giết.