Chánh niệm

• Tập chánh niệm không nhằm tìm cảm giác dễ chịu nhất thời, mà hướng tới thấy rõ sự thật và bớt dính mắc.
• Chánh niệm không phải để đầu óc trống rỗng, mà là tỉnh giác, biết rõ thân tâm trong hiện tại.
• Đây không phải kỹ thuật tách rời, mà là một phần của con đường tu cùng giữ giới và mở trí tuệ.

Chánh niệm nghĩa là nhớ nghĩ đúng, là sự tỉnh giác biết rõ những gì đang diễn ra nơi thân và tâm mình ngay trong giây phút hiện tại. Đây là một trong tám phần của con đường Đức Phật dạy, theo Kinh Phân Tích Đạo, và được trình bày cặn kẽ trong Kinh Niệm Xứ. Trong con đường tu, chánh niệm gắn liền với việc làm cho tâm an định: có tỉnh giác vững vàng thì tâm mới thôi tán loạn, mà tâm lắng lại thì cái thấy mới sáng. Vì thế chánh niệm như cây cầu nối giữa việc giữ giới và việc mở trí tuệ.

Theo lời kinh, có bốn nơi để đặt sự tỉnh giác, quen gọi là bốn niệm xứ: quán thân, quán cảm giác, quán tâm và quán các pháp. Hiểu mộc mạc, đó là biết rõ mình đang thở, đang đi đứng nằm ngồi; biết rõ trong người đang dễ chịu hay khó chịu; biết rõ trong lòng đang vui hay buồn, đang tham hay giận; và thấy rõ các trạng thái ấy đến rồi đi. Nhờ thấy rõ như vậy mà ta không bị cảm xúc lôi cuốn đi một cách mù quáng. Bốn niệm xứ không phải bốn bài tập tách rời, mà là bốn cửa cùng dẫn về một chỗ: sự tỉnh thức trọn vẹn với chính mình.

Cần phân biệt một điều cho khỏi hiểu lệch. Ngày nay nhiều nơi nói tới chánh niệm như một cách thư giãn, giảm căng thẳng. Thư giãn là điều tốt và cũng là lợi ích tự nhiên của việc tập, nhưng chánh niệm trong nhà Phật đi xa hơn thế. Mục đích cuối cùng không phải chỉ để thấy dễ chịu nhất thời, mà là thấy rõ sự thật vô thường, khổ, vô ngã của thân tâm, từ đó bớt dính mắc, mở ra trí tuệ và hướng tới giải thoát. Nên hiểu rằng nếu dừng lại ở chỗ chỉ tìm cảm giác thư thái thì ta mới đi được một đoạn ngắn của con đường.

Cũng nên nhớ chánh niệm không phải để đầu óc trống rỗng, không nghĩ gì cả, mà trái lại là tỉnh giác, biết rõ thân tâm trong hiện tại. Đó là cái biết trong sáng và an tĩnh, không vội phán xét, không vội phản ứng. Vì gắn với cả con đường tu nên chánh niệm không thể tách rời khỏi việc giữ giới và nuôi trí tuệ; ba phần ấy cùng đi với nhau.

Với người tại gia, có thể tập chánh niệm ngay trong việc thường ngày, không cần đợi vào thiền đường. Khi rửa bát, hãy biết mình đang rửa bát; khi ăn cơm, hãy biết mình đang ăn, không nên để tâm chạy lung tung. Mỗi khi thấy lòng nóng giận hay lo lắng, nhẹ nhàng quay về với hơi thở, biết rõ mình đang giận, đang lo, chỉ cần thấy mà chưa vội phản ứng, thì cơn sóng trong lòng tự lắng xuống. Lúc sắp buông một lời nặng với người nhà, nếu kịp nhận ra mình đang giận, ta sẽ dừng lại được; đó chính là chánh niệm cứu mình khỏi một lỗi lầm. Tập đều như vậy, ta dần hiểu rõ lòng mình hơn, bớt bị tham giận sai khiến, sống tỉnh táo và hiền hòa hơn mỗi ngày.