Chánh ngữ

• Đem chuyện nói qua nói lại gây chia rẽ cũng là phạm khẩu nghiệp, dù lời ấy có thật.
• Lời thô tục, mắng nhiếc lúc nóng giận cũng là ác khẩu, không thể xem nhẹ.
• Bình luận, tin nhắn, bài đăng trên mạng cũng là lời nói tạo nghiệp, cần giữ gìn như khi mở miệng.

Chánh ngữ nghĩa là lời nói chân chính, là một trong tám phần của con đường Đức Phật dạy, theo Kinh Phân Tích Đạo, và được nói rõ thêm trong Kinh Giáo Thọ Thi-ca-la-việt, bài kinh Đức Phật dạy cho người tại gia về cách sống đời thường. Nhiều người tưởng chánh ngữ chỉ gọn trong việc không nói dối, nhưng nên hiểu rộng hơn: lời Phật dạy nói tới bốn lỗi của miệng mà ta cần tránh. Lời nói tuy nhỏ nhẹ, không nắm bắt được, nhưng sức nặng của nó với người nghe lại rất lớn, nên Đức Phật đặc biệt lưu tâm.

Lỗi thứ nhất là nói dối, bịa điều không thật, khiến người khác hiểu sai sự việc. Lỗi thứ hai là nói lời đâm thọc, đem chuyện người này nói với người kia làm họ chia rẽ, ghét nhau; đáng lưu ý là lời này dù có thật vẫn là lỗi, vì cái hại nằm ở chỗ gây mất hòa khí. Lỗi thứ ba là ác khẩu, tức lời thô tục, nặng nề, mắng nhiếc làm người khác đau lòng. Lỗi thứ tư là nói lời phù phiếm, tức nói nhảm, nói vô ích, thêm bớt cho vui miệng mà chẳng đem lại điều gì tốt. Tránh được bốn lỗi này, lại biết nói lời thật, lời hòa, lời có ích, thì đó là chánh ngữ.

Nhìn vào bốn lỗi ấy, ta thấy chánh ngữ không chỉ là chuyện đúng sai của lời nói, mà còn là chuyện của cái tâm đứng sau lời. Nói dối thường khởi từ lòng tham hoặc sợ; đâm thọc khởi từ lòng ghét; ác khẩu khởi từ sân hận; phù phiếm khởi từ sự buông lung, thiếu tỉnh táo. Giữ chánh ngữ vì thế cũng là cách soi lại và làm dịu chính tâm mình, nên nó gắn chặt với các phần khác của con đường tu.

Một điểm rất hợp thời cần nhắc: ngày nay lời nói còn đi xa hơn cái miệng. Một dòng bình luận, một tin nhắn, một bài đăng trên mạng cũng là lời nói, cũng tạo nghiệp như khi ta mở miệng. Khác chăng là lời trên mạng lan nhanh và lưu lại lâu, nên một câu vô tâm có thể làm tổn thương rất nhiều người và khó thu hồi. Vì vậy, gõ phím cũng cần giữ lời cho cẩn trọng như khi nói chuyện trực tiếp.

Với người tại gia, có thể giữ chánh ngữ bằng những thói quen nhỏ. Trước khi nói, thử dừng một nhịp tự hỏi: lời này có thật không, có cần thiết không, có làm ai tổn thương không? Nếu một lời vừa thật, vừa tử tế, vừa có ích thì hãy nói; bằng không thì nên im lặng. Trong nhà, tập nói với người thân bằng giọng dịu, tránh mắng nhiếc lúc nóng giận. Với hàng xóm, không nên đem chuyện người này kể người kia cho thêm rối. Nghe một tin chưa rõ đúng sai thì không vội loan đi. Giữ được lời hiền hòa, ngay thẳng, thì gia đạo êm, tình làng nghĩa xóm bền, và chính lòng mình cũng nhẹ nhõm hơn.